Vé carbon CBAM vào EU: Những thông tin doanh nghiệp cần biết

Vé carbon CBAM vào EU: Những thông tin doanh nghiệp cần biết

(Dân trí) - Cơ chế CBAM bước vào giai đoạn tài chính đầy đủ mang đến những quy định mới về hệ số giảm nhẹ, ngưỡng miễn trừ và rủi ro đội chi phí nếu thiếu dữ liệu phát thải.

Kể từ ngày 1/1/2026, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) chính thức chuyển từ giai đoạn báo cáo thử nghiệm sang vận hành tài chính đầy đủ. Các đối tác nhập khẩu tại EU bắt đầu sàng lọc nguồn cung và yêu cầu nhà sản xuất cung cấp số liệu phát thải chi tiết của từng lô hàng.

Theo quy định này, dữ liệu phát thải không còn là thủ tục hành chính bổ sung mà trở thành yếu tố quyết định trực tiếp giá thành và năng lực cạnh tranh của hàng hóa khi vào thị trường châu Âu.

CBAM chính thức bước vào giai đoạn tài chính đầy đủ, tác động trực tiếp đến chi phí đưa hàng vào thị trường EU (Ảnh: Shutterstock).

Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (Carbon Border Adjustment Mechanism - CBAM) là công cụ chính sách môi trường được EU thiết lập theo Quy định 2023/956, nằm trong gói giải pháp Fit for 55 nhằm cắt giảm 55% phát thải khí nhà kính vào năm 2030.

Hiểu một cách dân dã, CBAM đóng vai trò như một "chiếc vé carbon" tại cửa khẩu châu Âu. Khi hàng hóa muốn vào thị trường này, nhà nhập khẩu phải trả một khoản phí tương ứng với lượng khí nhà kính phát sinh trong quá trình sản xuất ra món hàng đó.

Về bản chất, cơ chế vận hành như một loại thuế carbon áp lên biên giới, với mức giá gắn chặt theo giá hạn ngạch trên thị trường phát thải nội khối EU (EU ETS). Hàng hóa có lượng khí thải hàm chứa càng cao, "vé vào cửa" càng đắt.

Mục tiêu chính của chiếc vé này là ngăn chặn hiện tượng “rò rỉ carbon”. Đây là tình trạng các doanh nghiệp chuyển nhà máy sang những quốc gia có chính sách môi trường lỏng lẻo hơn nhằm tiết kiệm chi phí, sau đó nhập khẩu sản phẩm ngược lại thị trường châu Âu.

Cơ chế hiện áp dụng cho 6 ngành hàng phát thải cao gồm sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro. Tuy nhiên, Nghị viện châu Âu đang xem xét mở rộng phạm vi sang hơn 180 sản phẩm hạ nguồn như linh kiện ô tô, máy móc công nghiệp từ năm 2028, trước khi tiến tới bao phủ toàn bộ các nhóm hàng thuộc hệ thống EU ETS vào năm 2030.

Lộ trình tài chính và hệ số giảm nhẹ

Ủy ban Châu Âu đã thiết lập lộ trình chuyển tiếp tài chính nhằm tránh gây sốc chi phí cho thị trường. Trong năm 2026, hệ số điều chỉnh tài chính được áp dụng ở mức miễn trừ 97,5%. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp chỉ phải chịu nghĩa vụ tài chính thực tế ở mức 2,5% cho năm đầu tiên, sau đó tỷ lệ này sẽ tăng dần qua từng năm cho đến khi áp dụng 100% vào năm 2034.

Về cách tính giá, trong năm 2026, giá chứng chỉ CBAM được xác định theo mức giá đấu giá trung bình hàng quý của EU ETS (quý II/2026 dao động quanh mức 75,28 euro/tấn). Từ năm 2027, công thức định giá sẽ chuyển sang tính theo bình quân hàng tuần.

Một điểm cập nhật quan trọng từ Quy định Omnibus là việc áp dụng ngưỡng miễn trừ cho các lô hàng thông thường có khối lượng dưới 50 tấn mỗi năm (không áp dụng cho điện và hydro). Quy định này bãi bỏ ngưỡng cũ 150 euro, giúp giảm đáng kể áp lực hành chính cho các nhà xuất khẩu quy mô nhỏ.

Tuy nhiên các tổ chức cũng lưu ý rằng chứng chỉ CBAM là công cụ pháp lý độc lập, các loại tín chỉ carbon tự nguyện hiện nay hoàn toàn không có giá trị thay thế hay bù trừ cho nghĩa vụ tài chính CBAM.

Rủi ro giá trị mặc định và cơ chế khấu trừ

Nhà nhập khẩu tại EU là bên trực tiếp thanh toán chứng chỉ, nhưng nguồn dữ liệu hoàn toàn phụ thuộc vào các nhà máy sản xuất bên ngoài khối.

Theo phân tích của Carbon Trust, nhà nhập khẩu phải kê khai phát thải dựa trên số liệu thực tế đo đạc tại cơ sở sản xuất. Trường hợp bên bán không cung cấp được dữ liệu hợp chuẩn, EU sẽ áp dụng "giá trị mặc định". Các mức mặc định này được thiết kế theo hướng rất thận trọng, khiến lượng phát thải tính toán bị đội lên mức cao, kéo theo khoản chi phí mua chứng chỉ tăng vọt và làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm.

Ngược lại, CBAM có cơ chế tránh tính chi phí hai lần. Nếu doanh nghiệp chứng minh được hàng hóa đã nộp thuế carbon hoặc chịu chi phí phát thải tại quốc gia xuất xứ, khoản tiền này sẽ được khấu trừ trực tiếp vào nghĩa vụ tài chính CBAM tại cửa khẩu châu Âu.

Nếu doanh nghiệp vi phạm hoặc cố tình không tuân thủ nghĩa vụ, mức phạt trong giai đoạn chính thức được tính theo giá carbon của EU ETS (khoảng 85 euro cho mỗi tấn CO₂ phát thải vượt mức) và có thể dẫn tới chế tài cấm thông quan hàng hóa vào thị trường này.

Minh bạch hóa dữ liệu phát thải tại nhà máy là giải pháp giúp doanh nghiệp tránh bị áp giá trị mặc định khi xuất khẩu sang châu Âu (Ảnh: Metrikflow).

Các mốc chốt và 4 bước chuẩn bị

Ngày 1/2/2027: EU chính thức mở bán chứng chỉ CBAM tập trung để thanh toán cho lượng phát thải của các lô hàng nhập khẩu trong năm 2026.

Ngày 30/9/2027: Hạn chót nộp bản khai báo CBAM thường niên đầu tiên và thực hiện nộp chứng chỉ CBAM tương ứng.

Để chủ động ứng phó, đơn vị EcoCheck khuyến nghị doanh nghiệp triển khai 4 bước trọng tâm, gồm:

Xác định phạm vi: Kiểm tra mã hàng hải quan (mã CN) của sản phẩm để biết chắc chắn hàng hóa có thuộc diện quản lý hay không.

Xây dựng hệ thống đo lường: Thiết lập quy trình kiểm kê phát thải Phạm vi 1 và Phạm vi 2 theo chuẩn ISO 14064, kết hợp thực hiện nghĩa vụ kiểm kê khí nhà kính trong nước theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP.

Chuẩn hóa trao đổi dữ liệu: Thiết lập cổng thông tin định kỳ gửi báo cáo phát thải cho khách hàng EU theo từng quý.

Giảm phát thải sản xuất: Từng bước đầu tư công nghệ sạch, nâng cao hiệu quả năng lượng để giảm lượng phát thải trên từng đơn vị sản phẩm.

Hồ sơ dữ liệu phát thải giờ đây trở thành điều kiện tiên quyết, định hình lại vị thế của các nhà xuất khẩu trên chuỗi cung ứng toàn cầu.