"Số phận" Quỹ bình ổn giá xăng dầu sau 17 năm

Quỹ bình ổn giá xăng dầu được quy định tại Nghị định 84/2009/NĐ-CP ngày 15/10/2009 của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu. Đây là giai đoạn Việt Nam từng bước chuyển sang cơ chế điều hành giá xăng dầu theo nguyên tắc thị trường có sự quản lý của Nhà nước, thay cho cơ chế bao cấp, bù lỗ trước đó.

Theo quy định, thương nhân đầu mối có nghĩa vụ trích lập quỹ để tham gia bình ổn giá. Tiền quỹ được thương nhân đầu mối quản lý, hạch toán riêng và chỉ được sử dụng cho mục đích bình ổn giá theo quyết định của cơ quan điều hành.

Về bản chất, quỹ được hình thành từ khoản trích lập trên mỗi lít xăng dầu bán ra, do người tiêu dùng đóng góp thông qua giá mua nhiên liệu. Khi giá thế giới thuận lợi, cơ quan điều hành có thể yêu cầu doanh nghiệp trích lập để tích lũy nguồn lực. Ngược lại, khi giá tăng mạnh, cơ quan điều hành có thể quyết định chi quỹ để góp phần hạn chế mức tăng giá bán lẻ.

Trong quá trình vận hành, cơ chế quản lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu cũng từng bước được điều chỉnh. Năm 2014, Nghị định 83/2014/NĐ-CP tiếp tục quy định thương nhân đầu mối phải trích lập quỹ, hạch toán riêng qua tài khoản ngân hàng và chỉ sử dụng cho mục đích bình ổn giá theo quy định.

Đến Nghị định 95/2021/NĐ-CP, các quy định về quản lý, trích lập và chi sử dụng quỹ tiếp tục được điều chỉnh. Nghị định 80/2023/NĐ-CP sau đó tiếp tục sửa đổi một số quy định về kinh doanh xăng dầu, trong đó có cơ chế quản lý quỹ.

Đáng chú ý, tháng 3/2026, trước diễn biến căng thẳng tại Trung Đông và khó khăn trên thị trường dầu mỏ thế giới khiến giá xăng dầu tăng cao, Chính phủ lần đầu quyết định tạm ứng 8.000 tỷ đồng từ ngân sách Nhà nước cho Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Khoản tiền được lấy từ nguồn tăng thu ngân sách Trung ương năm 2025, nhằm bổ sung nguồn lực bình ổn thị trường trước biến động giá nhiên liệu.

Mục tiêu của cơ chế này là tránh việc giá xăng dầu trong nước biến động quá mạnh trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, khác với ngân sách Nhà nước, quỹ được quản lý tại các doanh nghiệp đầu mối. Đây cũng là điểm khiến cơ chế này nhiều lần gây tranh luận, nhất là về tính minh bạch, khả năng giám sát và hiệu quả sử dụng tiền.

Nhân viên đổ xăng tại một cửa hàng ở Hà Nội (Ảnh: Tiến Tuấn).

Bên cạnh những tranh luận về hiệu quả, công tác quản lý và sử dụng quỹ cũng bộc lộ bất cập qua kết quả thanh tra.

Kết luận thanh tra chuyên đề diện rộng về hoạt động kinh doanh xăng dầu vừa được Tổng Thanh tra Chính phủ Nguyễn Quốc Đoàn ký ban hành. Cụ thể, từ ngày 10/7 đến 5/10, đoàn thanh tra của Thanh tra Chính phủ tiến hành thanh tra đối với 260 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu.

Theo đó, Thanh tra Chính phủ phát hiện 20 thương nhân đầu mối trích lập, chi sử dụng Quỹ Bình ổn giá xăng dầu không theo quy định tại Nghị định 95/2021, với số tiền hơn 2.200 tỷ đồng, dù lượng xăng dầu tương ứng chưa được tiêu thụ.

Kết luận thanh tra cũng nêu các doanh nghiệp thực hiện trích lập, chi sử dụng quỹ theo hướng dẫn tại các thông tư của Bộ Tài chính và Bộ Công Thương. Trong khi đó, Nghị định 95/2021 quy định sản lượng tính trích lập, chi sử dụng quỹ là sản lượng thực tế tiêu thụ; các thông tư lại hướng dẫn tính theo sản lượng tiêu thụ nội địa tại thời điểm lập hóa đơn nhưng chưa quy định cụ thể phương pháp xác định.

Sự thiếu thống nhất này dẫn đến cách hiểu và vận dụng khác nhau giữa các doanh nghiệp. Một số đơn vị đã lập hóa đơn bán xăng dầu cho công ty con để được chi quỹ, dù lượng hàng hóa đã xuất hóa đơn nhưng vẫn chưa ra khỏi hệ thống doanh nghiệp...

Từ những bất cập trên, Thanh tra Chính phủ kiến nghị nghiên cứu chấm dứt Quỹ bình ổn giá xăng dầu hiện hành, thay thế bằng các công cụ như dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các biện pháp điều tiết khác. Đây cũng là hướng đi đang được Bộ Công Thương tính đến trong dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu lần thứ 14.

Theo dự thảo, cơ quan soạn thảo đề xuất đưa Quỹ bình ổn giá xăng dầu ra khỏi danh mục các biện pháp bình ổn giá. Thay vào đó, dự thảo bổ sung khả năng điều hành giá bằng các biện pháp cụ thể trong trường hợp cần thiết, gồm quy định giá tối đa, khung giá hoặc giá cụ thể có thời hạn.

Như vậy, việc bỏ quỹ không đồng nghĩa Nhà nước sẽ để giá xăng dầu hoàn toàn vận động theo thị trường. Cơ quan điều hành vẫn có thể can thiệp trực tiếp vào giá bán trong những tình huống cần thiết, bên cạnh các biện pháp điều hòa cung cầu, sử dụng dự trữ xăng dầu, điều chỉnh thuế, tài chính, tiền tệ và các công cụ khác theo quy định.

Bộ Công Thương cho biết việc sửa đổi nhằm chỉnh lý các nguyên tắc bình ổn giá, trong đó việc bỏ Quỹ bình ổn giá xăng dầu khỏi danh mục biện pháp bình ổn được thực hiện theo định hướng tại Thông báo 488/TB-VPCP và tờ trình của cơ quan soạn thảo.

Trong dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu mới nhất, Bộ Công Thương đã đề xuất đưa Quỹ bình ổn giá xăng dầu ra khỏi danh mục các biện pháp bình ổn giá (Ảnh: Mạnh Quân).

Dự thảo đồng thời nhấn mạnh các biện pháp bình ổn phải phù hợp với cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng, không làm méo mó tín hiệu thị trường trong trung và dài hạn. Việc áp dụng phải công khai, minh bạch, kịp thời, có thời hạn và được rà soát khi các yếu tố gây biến động bất thường không còn.

Dù vậy, các công cụ được đề xuất thay thế không hoàn toàn có chức năng giống Quỹ bình ổn giá. Dự trữ xăng dầu chủ yếu giúp bảo đảm nguồn cung khi thị trường biến động, không trực tiếp bù đắp mức tăng của giá bán lẻ. Trong khi đó, các công cụ thuế, tài khóa hoặc biện pháp điều hành giá có thể giảm áp lực chi phí trong những thời điểm đặc biệt, nhưng phụ thuộc vào dư địa ngân sách và quyết định của cơ quan quản lý.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế quốc dân), cho rằng đề xuất chấm dứt Quỹ bình ổn giá xăng dầu là phù hợp với định hướng đổi mới cơ chế điều hành thị trường, trong đó các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu được chủ động hơn trong quyết định giá bán.

Theo ông, khi chuyển sang cơ chế doanh nghiệp tự định giá, việc tiếp tục duy trì một quỹ tài chính để cơ quan quản lý can thiệp vào giá bán sẽ không còn thực sự đồng bộ. Thay vào đó, cần chú trọng các công cụ bảo đảm nguồn cung, đặc biệt là yêu cầu doanh nghiệp duy trì lượng xăng dầu dự trữ nhất định.

Chuyên gia phân tích, cần phân biệt giữa dự trữ tài chính thông qua quỹ và dự trữ xăng dầu bằng hiện vật. Với cơ chế hiện hành, tiền quỹ được hình thành từ khoản trích lập trên mỗi lít xăng dầu bán ra và do các doanh nghiệp đầu mối quản lý.

"Trong khi đó, dự trữ hiện vật là lượng xăng dầu thực tế mà doanh nghiệp phải duy trì để phục vụ hoạt động cung ứng. Đây là cách tiếp cận trực tiếp hơn đối với yêu cầu bảo đảm nguồn hàng, thay vì tập trung vào một nguồn tiền có thể phát sinh những vấn đề trong quản lý và sử dụng", ông nói.

Ông Lạng cho rằng việc bỏ quỹ cũng có thể góp phần hạn chế nguy cơ nguồn tiền bị lợi dụng, trục lợi, đồng thời giảm những can thiệp hành chính có khả năng làm méo mó tín hiệu thị trường. Khi giá bán được hình thành theo cơ chế thị trường và doanh nghiệp chủ động hơn trong hoạt động kinh doanh, các quy định về dự trữ xăng dầu sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm nguồn cung, tránh để thị trường rơi vào tình trạng thiếu hụt khi xảy ra biến động.

Một yếu tố khác được chuyên gia đề cập là xu hướng chuyển dịch năng lượng. Theo ông, về dài hạn, mức độ phụ thuộc của nền kinh tế vào dầu mỏ có thể giảm khi các nguồn năng lượng mới, năng lượng sạch và phương tiện tiết kiệm năng lượng ngày càng được sử dụng rộng rãi.

"Nhận thức của người dân và doanh nghiệp về tiết kiệm năng lượng cũng ngày càng được nâng lên. Đây là những yếu tố có thể làm thay đổi nhu cầu sử dụng nhiên liệu truyền thống, qua đó giảm áp lực phải duy trì một cơ chế quỹ tài chính để ứng phó với biến động giá xăng dầu", vị chuyên gia nhìn nhận.

Tuy nhiên, ông Lạng lưu ý việc thay đổi cơ chế cần được thực hiện thận trọng, có thời gian đánh giá trước khi áp dụng rộng rãi. Có thể xem xét vận hành theo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong khoảng 6 tháng. Sau thời gian này, cơ quan quản lý cần đánh giá mức độ phù hợp, hiệu quả vận hành và những vấn đề phát sinh để quyết định tiếp tục duy trì hay điều chỉnh sang phương án khác.

Theo chuyên gia, cách tiếp cận này vừa tạo điều kiện để thị trường vận hành theo nguyên tắc thị trường, vừa giúp cơ quan quản lý có cơ sở thực tiễn để hoàn thiện các công cụ điều tiết, thay vì duy trì một cơ chế bình ổn giá có thể không còn phù hợp với định hướng quản lý mới.