Quả mít non rất “xanh”, vì sao ngân hàng vẫn ngần ngại rót vốn?

Tại xưởng chế biến của Lemit Foods, những quả mít non không phù hợp với một số yêu cầu của thị trường tiêu thụ tươi được tách vỏ, xử lý cơ nhiệt để thành nguyên liệu thực phẩm thay thế thịt. Việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp không chỉ giúp giải bài toán lãng phí nông sản mà còn mở ra chuỗi giá trị tuần hoàn.

Thế nhưng khi bước vào bài toán mở rộng quy mô, doanh nghiệp lập tức chạm trán rào cản tài chính bởi ý tưởng xanh chưa bao giờ đồng nghĩa với việc ngân hàng sẽ mở két giải ngân.

Dòng tiền tìm chỗ dễ, cửa hẹp cho mô hình tuần hoàn

Theo số liệu từ Ngân hàng Nhà nước, tính đến cuối tháng 6 năm nay, dư nợ tín dụng xanh đạt hơn 856.000 tỷ đồng, tăng 9,87% so với cuối năm 2025. Tuy nhiên, hơn 59% nguồn vốn này tập trung vào hai mảng là nông - lâm - thủy sản gắn với bảo tồn (chiếm trên 31%) và năng lượng tái tạo (gần 28%). Các lĩnh vực đòi hỏi tính đột phá như xử lý rác thải, nước thải, công nghệ mới và kinh tế tuần hoàn vẫn chiếm tỷ trọng rất khiêm tốn.

Bà Đoàn Nguyễn Xuân Mai, Phó Giám đốc (COO) Conservation Vietnam - chuyên gia tài chính, nhìn nhận sự phân bổ này phản ánh đúng mức độ sẵn sàng của thị trường. “Một dự án đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng có thể lượng hóa ngay mức giảm chi phí vận hành. Đây là cơ sở kép vừa chứng minh lợi ích môi trường, vừa bảo đảm hiệu quả tài chính”, bà Mai phân tích.

Ngược lại, các mô hình kinh tế tuần hoàn hay phục hồi sinh thái thường có thời gian thu hồi vốn dài, rủi ro công nghệ cao và dòng tiền giai đoạn đầu chưa ổn định.

Từ góc nhìn thực tế của doanh nghiệp, ông Trần Anh Tuấn, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Công nghệ Thực phẩm Sáng tạo (IFT - đơn vị sở hữu Lemit Foods), cho biết: “Tiền không nhất thiết chảy đến nơi có nhu cầu xanh lớn nhất mà thường chảy trước đến nơi mà dự án có thể được xác định, thẩm định và quản lý rủi ro tương đối rõ ràng”.

Theo ông Tuấn, một trang trại điện mặt trời có sẵn công nghệ chuẩn hóa, sản lượng điện đo đếm được từng giờ và hợp đồng mua bán điện rõ ràng. Trong khi đó, một doanh nghiệp chế biến nông sản tuần hoàn như tại doanh nghiệp của ông phải cùng lúc giải quá nhiều biến số, từ chuẩn hóa vùng nguyên liệu mít non, tối ưu công nghệ chế biến, kiểm định an toàn thực phẩm đến việc thuyết phục khách hàng công nghiệp thay đổi công thức phối trộn. Khi đầu ra thương mại còn phải chứng minh từng bước, ngân hàng thương mại khó lòng mạo hiểm cấp vốn.

Nghịch lý “con gà, quả trứng” và phép thử dòng tiền

Trở ngại lớn nhất của các doanh nghiệp xanh quy mô vừa và nhỏ nằm ở chi phí tạo lập bằng chứng. Để được hưởng các cơ chế hỗ trợ lãi suất hay gói vay ưu đãi, hồ sơ dự án phải chứng minh các chỉ số định lượng về giảm phát thải khí nhà kính, tỷ lệ tái chế, tiết kiệm nước theo danh mục phân loại xanh và khung ESG.

Lemit Foods có thể đo chính xác bao nhiêu tấn mít non được thu mua mỗi tháng, nhưng để tính toán mô hình này giảm được bao nhiêu tấn CO2 tương đương so với chuỗi cung ứng truyền thống, doanh nghiệp buộc phải thuê đơn vị tư vấn độc lập để kiểm kê, lập báo cáo đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA). Đây là khoản chi phí không hề nhỏ.

Ngân hàng luôn ưu tiên đánh giá khả năng tạo dòng tiền và tính khả thi tài chính trước khi cấp tín dụng xanh (Ảnh: iStock).

Ông Trần Anh Tuấn chỉ ra nghịch lý mà nhiều startup sản xuất đang vướng phải: “Doanh nghiệp cần vốn để đầu tư công nghệ và đạt các tiêu chuẩn xanh, nhưng lại phải có nguồn lực để chứng minh khả năng đáp ứng tiêu chuẩn trước khi tiếp cận được các cơ chế hỗ trợ”.

Bên cạnh đó, phần lớn giá trị của doanh nghiệp đổi mới sáng tạo nằm ở công thức chế biến, quy trình công nghệ và hợp đồng tiềm năng là những tài sản vô hình mà quy trình thẩm định tín dụng truyền thống khó chấp nhận làm tài sản thế chấp.

Tuy nhiên, theo bà Đoàn Nguyễn Xuân, các ngân hàng thận trọng là có cơ sở. “Tín dụng xanh trước hết vẫn là tín dụng. Một dự án có khả năng sinh lời tốt chưa chắc tự động đáp ứng tiêu chí xanh. Ngược lại, một dự án có lợi ích môi trường lớn cũng chưa chắc phù hợp với hình thức vay thương mại nếu không có nguồn trả nợ đủ tin cậy”, bà Mai cho biết.

Ngân hàng không thể đánh đổi an toàn hệ thống lấy mục tiêu môi trường. Khi thẩm định, họ buộc phải kiểm tra kịch bản xấu nhất: nếu thị trường biến động, doanh số sụt giảm, dự án lấy gì để trả nợ gốc và lãi?

Đồng quan điểm, ông Trần Anh Tuấn thừa nhận: “Một dự án xanh không thể trả nợ ngân hàng bằng lời hứa giảm phát thải. Nó phải có khách hàng, hiệu quả sản xuất và dòng tiền thực tế”. Doanh nghiệp này cũng chọn cách không phụ thuộc hoàn toàn vào ngân hàng ở giai đoạn đầu mà tìm kiếm cấu trúc vốn tăng trưởng kết hợp.

Ở bước nghiên cứu thử nghiệm công nghệ, doanh nghiệp tận dụng các nguồn tài trợ đổi mới sáng tạo không làm loãng sở hữu. Ở giai đoạn phát triển thị trường và chuẩn hóa dây chuyền, công ty tìm kiếm các quỹ đầu tư tác động và đối tác chiến lược trong ngành thực phẩm - những bên không chỉ rót vốn mà còn hỗ trợ mạng lưới phân phối.

“Không phải mọi giai đoạn chuyển đổi đều phù hợp với vốn vay ngân hàng. Vốn đi theo bằng chứng, còn công suất đi theo đơn hàng lặp lại”, ông Tuấn nhấn mạnh triết lý tài chính.

Khi các hợp đồng cung ứng nguyên liệu công nghiệp định kỳ được ký kết, dòng tiền thu về ổn định, việc dùng hạn mức tín dụng ngân hàng để tài trợ vốn lưu động thu mua nguyên liệu mới phát huy hiệu quả mà không tạo gánh nặng nợ nần đè bẹp doanh nghiệp.

Để chính sách tín dụng xanh không dừng lại ở khẩu hiệu, cả chuyên gia và đại diện doanh nghiệp đều cho rằng cần tháo gỡ 2 điểm nghẽn hạ tầng.

Thứ nhất, xây dựng hạ tầng kỹ thuật dùng chung: Nhà nước cần đầu tư vào hệ thống đo lường, báo cáo và xác minh (MRV) cùng dữ liệu cơ sở dùng chung cho từng ngành. Khi có các bộ công cụ đo lường tiêu chuẩn hóa, doanh nghiệp nhỏ không phải tự mò mẫm hay tốn hàng trăm triệu đồng thuê kiểm toán môi trường cho từng dự án nhỏ lẻ.

Thứ hai, đa dạng hóa các tầng tài chính: Bên cạnh tín dụng thương mại, cần kích hoạt mạnh mẽ hơn vai trò bảo lãnh tín dụng của Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, kết hợp vốn ưu đãi xã hội hóa để san sẻ rủi ro ban đầu với ngân hàng.

Thước đo thành công của tài chính xanh không chỉ là con số dư nợ hàng trăm nghìn tỷ đồng được giải ngân cho vài đại dự án hạ tầng lớn, mà là khả năng tiếp sức cho những mô hình kinh doanh bản địa sống sót và sinh lời bền vững.

Đúc kết lại bài toán chuyển đổi, ông Trần Anh Tuấn cho rằng: “Tiền xanh nên đi theo bằng chứng, nhưng chính sách cũng cần giúp doanh nghiệp có đủ công cụ để tạo ra được những bằng chứng ấy”.